Διαίσθηση είναι το φαινόμενο κατά το οποίο κάποιος φτάνει σε ένα συμπέρασμα, μια πεποίθηση, ιδέα, απάντηση ή λύση, δίχως να γνωρίζει πως κατέληξε εκεί. Με άλλα λόγια διαίσθηση είναι το να γνωρίζουμε, χωρίς να ξέρουμε πώς γνωρίζουμε. Διαφέρει ως προς την λογική και την ανάλυση, που πραγματοποιούνται υπό καθεστώς πλήρους διαφάνειας και το πρόσωπο τις αντιλαμβάνεται και είναι σε θέση να τις περιγράψει. Αυτό που ενδιαφέρει στον διαχωρισμό των διεργασιών της διαίσθησης και της λογικής ανάλυσης, είναι ο τρόπος που πραγματοποιούνται οι διεργασίες και όχι η ορθότητά τους.

Η διαίσθηση δεν είναι παρά μία ακόμα νοητική λειτουργία, και ο λόγος που καλύπτεται από ένα μυστήριο είναι ότι δεν μπορούμε να την παρακολουθήσουμε, ώστε να γνωρίζουμε ακριβώς τις επιμέρους διαδικασίες της. Δημιουργείται από την μεγάλη συσσώρευση εμπειριών και γνώσεων στις οποίες έχει πρόσβαση ο εγκέφαλος όταν επιτελεί τις ασυνείδητες λειτουργίες του. Για τον λόγο αυτό παρουσιάζεται στον κάθε άνθρωπο σε δραστηριότητες με τις οποίες είναι εξοικειωμένος. Δεν έχει παρατηρηθεί κάποιοι άνθρωποι να έχουν μεγαλύτερη διαισθητική ικανότητα από τους υπόλοιπους σε οποιονδήποτε τομέα. Όπως παρατηρούν οι Kahneman και Klein στο άρθρο τους "Conditions for intuitive expertise: A failure to disagree.": «κάτι τέτοιο θα σήμαινε πως τα πρόσωπα αυτά έχουν μαγικές δυνάμεις και δεν πιστεύουμε στην μαγεία».

Παρότι δεν υπάρχει συνολική διαισθητική ανωτερότητα ενός προσώπου σε σχέση με κάποιο άλλο, συχνά, οι διαισθητικές κρίσεις των γυναικών ήταν ορθότερες από των ανδρών, εξαιτίας της αποκωδικοποίησης των σημάτων μη λεκτικής επικοινωνίας, όπως μορφασμοί του προσώπου νεύματα κλπ.

Όμως σύμφωνα με τους περισσότερους ερευνητές η ιδιότητα αυτή δεν είναι έμφυτη, απλώς οι γυναίκες φαίνεται να ενδιαφέρονται περισσότερο να την αναπτύξουν με αποτέλεσμα να το έχουν επιτύχει. Όταν άνδρες προσπαθούν να αναπτύξουν την διαίσθησή τους στον τομέα αυτό, όπως κάνουν για παράδειγμα οι ανακριτές, καταφέρνουν εξίσου καλά αποτελέσματα.

Μιλώντας επιστημονικά για την διαίσθηση, αναφερόμαστε κυρίως στις κρίσεις των ειδημόνων σε κάποιο πεδίο. Η ειδημοσύνη αναπτύσσεται κι αυτή, με τη μακρόχρονη εξάσκηση κάποιου σε ένα πεδίο. Οι ειδήμονες έχουν περισσότερες γνώσεις και αναλύουν καλύτερα από τους υπόλοιπους οτιδήποτε σχετικό με το αντικείμενό τους, όμως πολλές φορές η πείρα τους κάνει να μπορούν επιτελούν κάποιες λειτουργίες σχεδόν αυτόματα και συνεπώς να μπορούμε να πούμε πως έχουν αναπτύξει τη διαίσθησή τους στο πεδίο αυτό.

Η διαίσθηση δεν μεταδίδεται...
Καθώς η διαίσθηση εμφανίζεται σε δραστηριότητες στις οποίες έχει επιδοθεί κανείς για μεγάλο χρονικό διάστημα αλλά δεν γνωρίζουμε τις ακριβείς διαδικασίες τις, δεν μπορεί να μεταφερθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο. Οποιαδήποτε συμβουλή δοθεί από έναν πεπειραμένο σε έναν νεότερο ανήκει στην σφαίρα του συνειδητού και εκεί θα ανήκει και η εφαρμογή της. Επίσης, όπως και η ειδημοσύνη, η διαίσθηση δεν μεταφέρεται από ένα πεδίο σε ένα άλλο.

Οι γνώσεις μας, μας διευκολύνουν να προσεγγίσουμε μία νέα γνωστική περιοχή και να την κατανοήσουμε καλύτερα σκεπτόμενοι συσχετισμούς, παραδείγματα και αναλογίες, όμως για να αυτοματοποιηθούν οι λογικές μας διαδικασίες, θα χρειαστεί να εντρυφήσουμε στην περιοχή αυτή.

Ορθή διαίσθηση ανά δραστηριότητα
Έχει παρατηρηθεί ότι ακόμα και οι ειδήμονες σε κάποιες δραστηριότητες δεν αναπτύσσουν ιδιαίτερα εντυπωσιακή διαίσθηση ενώ σε κάποιες άλλες οι διαισθήσεις τους είναι εξαιρετικά ακριβείς. Σε μελέτη του Shanteau οι δραστηριότητες όπου οι ειδήμονες παράγουν καλές διαισθητικές κρίσεις έχουν κοινά χαρακτηριστικά τα εξής:
α) Έχουν ένα δομημένο πλαίσιο κανόνων και αρχών που ισχύουν σε γενικές γραμμές ακόμα και αν κάθε περίπτωση είναι διαφορετική και πρέπει να γίνει για εκείνη μια διαφορετική κρίση.
β) Τα δεδομένα που δίδονται στον ειδήμονα έχουν τον θεμελιώδη ρόλο για το ποια θα πρέπει να είναι η διαισθητική κρίση. Αν για παράδειγμα πρόκειται να κάνουμε μία πρόβλεψη για την έκβαση μιας κατάστασης η οποία θα εξαρτηθεί κυρίως από κάποια δεδομένα τα οποία μας είναι εντελώς άγνωστα και δεν μπορούμε ούτε καν να πιθανολογήσουμε για αυτά, είναι φυσικό να μην μπορούμε να προβλέψουμε καλά ακόμα και αν γνωρίζουμε το αντικείμενο.
γ) Η ανατροφοδότηση που δίδεται σε εκείνον που παράγει την διαισθητική κρίση πρέπει να είναι έγκυρη. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει να μαθαίνει κανείς αν η κρίση του ήταν τελικά σωστή. Θα πρέπει όμως το αποτέλεσμα να σχετίζεται όντως με τα γεγονότα που έλαβε υπόψη του κατά την παραγωγή της διαισθητικής κρίσης. Σε αντίθετη περίπτωση μπορεί το πρόσωπο να κάνει συνδέσεις αιτιών και αποτελεσμάτων οι οποίες δεν αυτές να διαστρεβλώσουν τη διαισθητική ικανότητά του. Όσο πιο κοντά χρονικά βρίσκονται η στιγμή της διαισθητικής κρίσης με εκείνη της λήψης της ανατροφοδότησης τόσο καλύτερα φαίνεται να καταγράφεται η σύνδεση των δύο.

Η διαίσθηση «εκτός λειτουργίας»
Ένα άλλο σημαντικό σημείο είναι ότι η διαίσθηση υπεισέρχεται και σε αποφάσεις που θα μπορούσαν να παρθούν μόνο με συνειδητές και λογικές διαδικασίες. Αυτό συμβαίνει γιατί κάθε συνειδητή νοητική προσπάθεια κουράζει, άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο. Το αποτέλεσμα είναι ο ενδιαφερόμενος να την αποφεύγει, και να βασίζεται στη διαίσθησή του για την επίλυση του προβλήματος. Στις περιπτώσεις που η αποφυγή αυτή έχει επιπτώσεις στην ποιότητα του αποτελέσματος των κρίσεων - και αυτές είναι πολλές - θα πρέπει να επιστρατεύονται συνειδητά η προσοχή και η λογική.

Στατιστικά μοντέλα εναντίον διαίσθησης 
Η χρήση στατιστικών μοντέλων πολύπλοκων αλγορίθμων μεσω ηλεκτρονικών υπολογιστών έχει κάποια πλεονεκτήματα έναντι των ανθρώπινων κρίσεων και τα κυριότερα είναι η συνέπεια, καθώς το μοντέλο δεν κουράζεται, δεν αλλάζει διάθεση, δεν προκαταλαμβάνεται και δεν κάνει σφάλματα εντός της προκαθορισμένης διαδικασίας που ακολουθεί. Αυτή τη διαδικασία όμως δεν θα μπορέσει ποτέ να την εγκαταλείψει, ακόμα και αν αυτό θα ήταν καλό σε μία συγκεκριμένη περίπτωση και αυτή η ευελιξία είναι το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της ανθρώπινης κρίσης. 

Επίσης τα μοντέλα δεν παράγουν καλές κρίσεις για περιπτώσεις που αποτελούν εξαιρέσεις. Όμως οι άνθρωποι θεωρούν πως βρίσκονται προ μίας ιδιαίτερης περίπτωσης συχνότερα απ' ότι συμβαίνει πραγματικά. 

Έτσι οι έρευνες έχουν δείξει πόσο σημαντική είναι η εξάλειψη της αστάθειας και της ασυνέπειας, αφού κατά τα ευρήματα υπερσκελίζει το έλλειμμα σε ευελιξία και προσπάθεια εντοπισμού της εξαίρεσης, ειδικά όταν η τελευταία συμβαίνει υπέρ το δέον.

Σταθερά μέσα σε ασταθές περιβάλλον
Παρά τα παραπάνω η συνέπεια δεν είναι πάντοτε πλεονέκτημα. Όταν το περιβάλλον είναι δυναμικό και συνεχώς μεταβαλλόμενο μία σταθερή μέθοδος προσέγγισης των πραγμάτων μπορεί να αποδειχθεί προβληματική. Για αυτόν τον λόγο κάποιοι προτείνουν τον συνδυασμό μοντέλων και ανθρώπινης κρίσης.
Γενικότερα καλό θα είναι να επιλέγεται κάθε φορά κατά περίπτωση αν θα εμπιστευτούμε τη διαισθητική κρίση κάποιου ειδήμονα ή θα καταφύγουμε σε κάποιο μοντέλο.
Οι επείγουσες καταστάσεις όπου μια απόφαση πρέπει να ληφθεί γρήγορα έχουν τέτοιο χαρακτήρα. Σύμφωνα με την λογική για να επιλέξουμε την καλύτερη μεταξύ κάποιων πιθανών λύσεων θα πρέπει να τις εξετάσουμε όλες. Όταν όμως βρεθούμε στο χείλος του γκρεμού δεν χρειαζόμαστε την καλύτερη λύση, αλλά βρούμε γρήγορα μία οποιαδήποτε λύση που θα λειτουργήσει. Η διαίσθηση θα αναλάβει να «οπτικοποιήσει» την εφαρμογή της και να αποφανθεί για το αν μπορεί να ακολουθηθεί και την δουλειά αυτή θα την κάνει ταχύτατα. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο δουλεύουν οι πυραγοί αλλά και οι σκακιστές στην πίεση χρόνου.

Όταν η διαίσθηση "δεν δουλεύει"...
Οι άνθρωποι δεν είναι πολύ καλοί κριτές της προσωπικότητας των άλλων. Πρέπει όμως να λάβουμε υπόψη μας ότι η έννοια της προσωπικότητας είναι πολύ σύνθετη, περιλαμβάνει πολλές συνιστώσες και ενδεχομένως ο κριτής να μην τροφοδοτείται με κατάλληλα και επαρκή δεδομένα.
Μία άλλη περίπτωση στην οποία οι διαισθητικές κρίσεις φαίνεται να μην είναι ακριβείς είναι όταν προσπαθούν να αποτιμήσουν την ορθότητα αυτών των ίδιων. Αν ρωτήσουμε για παράδειγμα έναν άνθρωπο που έχει κάνει εκατό προβλέψεις να μας πει, προτού μάθει τα αποτελέσματα, σε πόσες πιστεύει ότι θα επαληθευτεί, κατά κανόνα θα μας δώσει έναν αριθμό μεγαλύτερο του αποτελέσματος που θα επιτύχει.

*Η Χριστίνα Οικονομοπούλου,B.Sc, M.Sc, Ph.D., είναι Στέλεχος Διοίκησης Υπηρεσιών Υγείας, Προϊσταμένη του Τμήματος Διοίκησης στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur, και ο Γιώργος Δημητρόπουλος, Φοιτητής Διοίκησης Επιχειρήσεων ΑΤΕΙ Πειραιά.