Έχουν περάσει περισσότερα από εκατό χρόνια από τότε που το περιοδικό American Journal of Sociology δημοσίευσε μια σειρά άρθρων, τα οποία χρησιμοποιούσαν φωτογραφίες ως υλικό ανάλυσης (Stasz 1979). 

Σημαντικοί κοινωνιολόγοι, όπως ο Becker, ο Goffman και ο Denzin, ενέταξαν τις οπτικές μεθόδους στη μελέτη των κοινωνικών φαινομένων. 
Με την εμφάνιση του κινηματογράφου, οι ταινίες αποτέλεσαν ένα ακόμα υλικό για την ανάλυση και ερμηνεία των αλληλεπιδράσεων του ατόμου με την κοινωνία. 

Ο Denzin (1995), στο βιβλίο του Cinematic Society: The Voyeur’s Gaze, απορρίπτει την ιδέα ότι οι κινηματογραφικές αναπαραστάσεις αποτελούν απλά ψυχαγωγία χωρίς κοινωνική αξία. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι κατανοούμε τον εαυτό μας και τον κοινωνικό κόσμο μέσα από τις ταινίες του Hollywood. 
Εκτός από υλικό στην κοινωνική έρευνα, το «οπτικό» (visual) μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο διδασκαλίας. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, η χρήση εικόνων διευκολύνει τη μαθησιακή διαδικασία σε διάφορα γνωστικά αντικείμενα, μεταξύ των οποίων η Κοινωνιολογία. Επίσης, η προβολή ταινιών που εστιάζουν σε κοινωνικά ζητήματα αποτελεί αποτελεσματικό μέσο, προκειμένου να διεγείρει το ενδιαφέρον των φοιτητών για τη διδακτέα ύλη, να καλλιεργήσει την κριτική τους σκέψη, ακόμα και να τους διδάξει «επαγγελματισμό». Στο πλαίσιο της διδασκαλίας του μαθήματος «Κοινωνιολογία της Υγείας» στο ΠΜΣ «Προαγωγή & Αγωγή Υγείας», κατά το χειμερινό εξάμηνο του ακαδημαϊκού έτους 2016-2017, χρησιμοποιήσαμε την προβολή ταινίας ως δυναμική μέθοδο διδασκαλίας, με σκοπό την ανάπτυξη της κοινωνιολογικής φαντασίας και την εφαρμογή της στο χώρο της προαγωγής υγείας.

Το μάθημα αποτελεί μια συστηματική εισαγωγή στις βασικές έννοιες, τη μεθοδολογία και την εμπειρική θεματολογία της Κοινωνιολογίας της Υγείας. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στον προσδιορισμό των παραμέτρων που επηρεάζουν την υγεία και εκπορεύονται από το κοινωνικό περιβάλλον, στην ανάλυση και ερμηνεία της εμπειρίας της ασθένειας, των επιπτώσεών της στην προσωπική και κοινωνική ζωή του ατόμου που νοσεί και στην οργάνωση και κατανομή των πόρων του συστήματος υγείας. 

Η διδακτική μεθοδολογία που ακολουθήθηκε είναι η εξής: παράλληλα με τις θεωρητικές διαλέξεις, οι φοιτητές παρακολούθησαν ένα εργαστήριο κοινωνιολογικής ανάλυσης κινηματογραφικής ταινίας. Η ταινία που προβλήθηκε ήταν το “Chronic” του Michel Franco (2015), με κεντρικό θέμα τη χρόνια ασθένεια και τη σχέση μεταξύ επαγγελματία υγείας και ασθενούς. 

Στο πλαίσιο του εργαστηρίου, παρουσιάστηκαν μέθοδοι και τεχνικές ανάλυσης ταινιών από τη σκοπιά της Οπτικής Κοινωνιολογίας (Visual Sociology), σε συνάρτηση με την επιστημολογία της Κοινωνιολογίας της Υγείας. 

Μετά το πέρας του εργαστηρίου, οι φοιτητές προχώρησαν στη συγγραφή μιας εργασίας, στην οποία ανέλυσαν ένα θέμα από την ταινία που αφορούσε στην προβληματική του μαθήματος. 

Μερικά από τα σημαντικά σημεία που αναδείχτηκαν μέσα από την ομάδα εστίασης αφορούν στην επίδραση της κοινωνιολογικής ανάλυσης της ταινίας: 
α) στη μαθησιακή διαδικασία, 
β) στις στάσεις και στις αξίες
γ) στην προσωπική ζωή και 
δ) στην επαγγελματική ζωή

Η σκοπιά των φοιτητών

Συγκεκριμένα, ένας φοιτητής δήλωσε αναφορικά με την επίδραση που είχε η ταινία στον τρόπο που μαθαίνει: «Η παρακολούθηση της ταινίας είναι ένα πράγμα που σου μένει σαν εμπειρία, γιατί ήταν κάτι το μοναδικό, ξεφεύγει από το καθημερινό… ». Μια φοιτήτρια εκμυστηρεύτηκε ότι άλλαξε η στάση και η συμπεριφορά της απέναντι σε ασθενείς με στιγματισμένη νόσο, όπως το AIDS: «Είχε τύχει εκείνο τον καιρό (που ανέλυε την ταινία) και είχα συναντήσει μια δυο φορές (στο μετρό)… είχανε μπει οροθετικοί και αισθάνθηκα ότι, ενώ άλλες φορές ασυναίσθητα έκανα πιο πίσω, τώρα ήμουν πιο… πιο cool. Και είχα μπει σε έναν προβληματισμό πώς μπορεί να ζει (ο οροθετικός), πώς μπορεί να περνάει, …». 
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των φοιτητών, η ανάλυση της ταινίας είχε αντίκτυπο και στον τρόπο που διαχειρίζονται οι ίδιοι σε συναισθηματικό επίπεδο τα προσωπικά τους βιώματα. Συγκεκριμένα, μια φοιτήτρια, η οποία βίωσε στο οικογενειακό της περιβάλλον τον καρκίνο, αποκαλύπτει: «Ένιωσα ότι μπορούσα να μιλάω πιο άνετα για τον καρκίνο… γιατί μέχρι εκείνο το σημείο δεν ήμουν τόσο άνετη –η αλήθεια είναι– δηλαδή, το απέφευγα». 

Η συγκεκριμένη μεθοδολογία που ακολουθήθηκε φαίνεται πώς επηρέασε τους φοιτητές και στον τρόπο που αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους ως επαγγελματίες υγείας. «Εγώ, πέρα από τον προβληματισμό για τις ασθένειες, προβληματίστηκα και για το τι επαγγελματίας θέλω να γίνω. Γιατί ο συγκεκριμένος (ο πρωταγωνιστής της ταινίας) ήταν πρότυπο για μένα», ανέφερε χαρακτηριστικά μια φοιτήτρια. 

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η χρήση κινηματογραφικών ταινιών, ως υποστηρικτικού υλικού για την κατανόηση εννοιών και τη σύνδεση των θεωριών της κοινωνιολογίας με τον αληθινό κοινωνικό κόσμο, είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική. Παράλληλα, εκτός από την παροχή γνώσεων, με έναν δημιουργικό, σύγχρονο και ελκυστικό τρόπο, η αξιοποίηση της κινηματογραφικής εικόνας και αφήγησης επιδρά με θετικό πρόσημο στις στάσεις, τις πεποιθήσεις και τις αξίες των μελλοντικών επαγγελματιών υγείας.

*Ο κ.  Χρυσοβαλάντης Παπαθανασίου είναι Διδάσκων Κοινωνιολογίας της Υγείας στο ΠΜΣ «Προαγωγή & Αγωγή Υγείας» της Ιατρικής Σχολής του Τμήματος Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ σε συνεργασία με το Τμήμα Δημόσιας & Κοινοτικής Υγείας του Πανεπιστήμιου Δυτικής Αττικής - To άρθρο του δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό "Νέα Υγεία".