Σε πλήρη ετοιμότητα για την αντιμετώπιση ενός διαφορετικού γένους κουνουπιών, αυτών που ζουν στις τροπικές χώρες, ονομάζονται χωροκατακτητικά και μεταφέρουν τρεις πολύ σοβαρούς ιούς που προκαλούν Δάγκειο Πυρετό, πυρετό Chikungunya και λοίμωξη από τον ιό Ζίκα, έχουν τεθεί οι υπηρεσίες του υπουργείου Υγείας.

Με τη διαπίστωση ότι η υπάρχουσα επιτήρηση για τα κοινά κουνούπια δεν επαρκεί, αλλά και ενόψει αύξησης του μετακινούμενου πληθυσμού λόγω καλοκαιριού, οι υπηρεσίες είναι έτοιμες μέχρι και για μαζικούς ψεκασμούς σε ενήλικα κουνούπια (με προειδοποίηση του πληθυσμού για αποφυγή επαφής με το βιοκτόνο φάρμακο), προκειμένου να αντιμετωπιστεί το ενδεχόμενο εισαγόμενου κρούσματος στη χώρα μας και να διασφαλιστεί ότι δεν θα εγκατασταθούν τέτοια νοσήματα στην Ελλάδα.

Σε σχετική εγκύκλιο του υπουργείου Υγείας εξηγείται τι είναι η κάθε νόσος και το είδος των κουνουπιών που φέρει τις ασθένειες αυτές. Συγκεκριμένα αναφέρεται:

  • Δάγκειος πυρετός: Αποτελεί μία οξεία ιογενή νόσο που οφείλεται σε έναν από τους τέσσερεις ορότυπους του ιού του Δάγκειου πυρετού (DENV1, 2, 3 και 4), της οικογενείας των φλαβοϊών. Οι ίδιοι ιοί είναι υπεύθυνοι και για τον Δάγκειο αιμορραγικό πυρετό και το σύνδρομο καταπληξίας από δάγκειο. 
  • Chikungunya ή πυρετός Chikungunya: Οφείλεται στον ιό Chikungunya που ανήκει στο γένος Alphavirus (οικ. Togaviridae). Αν και συνήθως ήπια, η νόσος μπορεί να αφήσει επίμονη και εξουθενωτική αρθραλγία. 
  • Ιος Zika: Είναι ένας φλαβοϊός (οικογένεια Flaviviridae, γένος Flavivirus), που μεταδίδεται στον άνθρωπο κυρίως μέσω νυγμού μολυσμένων κουνουπιών αλλά και με σεξουαλική επαφή. Υπάρχει πλέον ισχυρή επιστημονική ομοφωνία ότι ο ιός Zika αποτελεί αίτιο μικροκεφαλίας στα βρέφη, συνδρόμου Guillain Barré και άλλων νευρολογικών διαταραχών. 
  • Χωροκατακτητικά είδη κουνουπιών: Τα χωροκατακτητικά είδη εντόμων είναι είδη που, εξαιτίας κυρίως των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, μεταφέρονται εκτός του φυσικού τους εύρους εξάπλωσης, και κατόπιν επιβιώνουν, αναπαράγονται και εξαπλώνονται. Το γεγονός αυτό έχει αρνητικές επιπτώσεις στην οικολογική ισορροπία της νέας τοποθεσίας τους και σοβαρές κοινωνικοοικονομικές συνέπειες. Ειδικότερα για τα κουνούπια, αρκετά είναι τα είδη τα οποία θεωρούνται χωροκατακτητικά (invasive mosquito species) και έχοντας εισαχθεί στην Ευρωπαϊκή επικράτεια προσαρμόστηκαν στις νέες περιβαλλοντικές και κλιματολογικές συνθήκες. Ένας εκπρόσωπος της ομάδας αυτής είναι το Ασιατικό κουνούπι τίγρης (Aedes albopictus). Το αποτέλεσμα της εισαγωγής του συγκεκριμένου κουνουπιού στην Ευρώπη ήταν η εγκατάστασή του σε πολλές περιοχές της. 

Υπολογίζεται ότι εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής το πρόβλημα των χωροκατακτητικών κουνουπιών θα επιδεινωθεί στο άμεσο μέλλον. Το γεγονός αυτό συνεπάγεται ότι νέοι υγειονομικοί κίνδυνοι ή περιβαλλοντικές επιπτώσεις (πχ διαταραχή βιοποικιλότητας) θα ανακύψουν. Ειδικότερα για τη δημόσια υγεία, υπάρχει ο κίνδυνος της εμφάνισης ή επανεμφάνισης ασθενειών που μεταδίδονται με τα κουνούπια αυτά (πχ νόσου από ιό Chikungunya, Zika, Δάγκειου πυρετού κτλ) σε αρκετές χώρες της Ευρώπης, οι οποίες και θα πρέπει να εφαρμόσουν μέτρα για τη διαχείρισή τους. 

Το Aedes albopictus, λόγω της βιοοικολογίας του, αναπαράγεται σε μικρές φυσικές ή τεχνητές συλλογές στάσιμου νερού στο αστικό και περιαστικό περιβάλλον (πχ μικρά δοχεία, πιατάκια γλαστρών, ανθοδοχεία, βαρέλια, φρεάτια, μεταχειρισμένα ελαστικά κ.α.). Επίσης, τα θηλυκά είναι επιθετικά και τσιμπούν συνήθως κατά τη διάρκεια της ημέρας και συνήθως δεν μετακινούνται σε μεγάλες αποστάσεις για αναζήτηση τροφής, καθώς η ακτίνα διασποράς από τις εστίες ανάπτυξης των προνυμφών τους είναι συνήθως μικρότερη των 100 μέτρων. Ως εκ τούτου, οι έως τώρα διαδεδομένοι τρόποι αντιμετώπισης των περισσοτέρων ειδών 3 κουνουπιών δεν αποδίδουν εξίσου ικανοποιητικά αποτελέσματα έναντι του Aedes albopictus. 

Το Σχέδιο Δράσης

Η Επιτροπή για τη Πρόληψη και Αντιμετώπιση Τροπικών Νοσημάτων (ΕΠΑΤΝ) στη συνεδρίασή της την 1η Ιουλίου αποφάσισε τη συγκρότηση Συμβουλευτικής Ομάδας Εκτίμησης Κινδύνου και Άμεσης Απόκρισης (ΣΟΕΚΑΑ), η οποία θα ενεργοποιηθεί σε περίπτωση καταγραφής κρούσματος Δάγκειου πυρετού, λοίμωξης από ιό Chikungunya ή Ζika, με σκοπό την αποφυγή της μετάδοσης και εγκατάστασης των νοσημάτων αυτών στη χώρα.

Ειδικότερα, το έργο της περιλαμβάνει την εκτίμηση κινδύνου, τη γνωμοδότηση για 
α) την έναρξη των δράσεων απόκρισης, 
β) τον προσδιορισμό των υπό διερεύνηση περιοχών και των δράσεων από τους αρμόδιους φορείς καθώς και την παρακολούθηση αυτών. 

Η ΣΟΕΚΑΑ θα αναφέρεται στην ΕΠΑΤΝ για την αυθημερόν επικύρωση της σχετικής γνωμοδότησης, με σκοπό την άμεση αποδοχή αυτής από την πολιτική ηγεσία του υπουργείου Υγείας. 

Δράσεις 

Οι δράσεις απόκρισης ξεκινάνε άμεσα μετά τη δήλωση στο ΚΕΕΛΠΝΟ ενός - εισαγόμενου ή εγχώριου εργαστηριακά διαγνωσμένου κρούσματος Δάγκειου πυρετού ή λοίμωξης από ιό Zika ή Chikungunya, σε περίοδο όπου είναι πιθανή η κυκλοφορία διαβιβαστών (κουνουπιών). 
Ιδιαίτερα σε περίπτωση ενδείξεων εγχώριας μετάδοσης, κρίνεται σκόπιμο το κρούσμα ή τα κρούσματα (τουλάχιστο τα αρχικά σε περίπτωση συρροής) να επιβεβαιώνονται και πιθανόν να διερευνώνται περαιτέρω από το Εθνικό Κέντρο Αναφοράς Αρμποϊώσεων και Αιμορραγικών Πυρετών. 
Σε περίπτωση εγχώριας μετάδοσης καταγράφονται στην περιοχή πιθανής έκθεσης, εκτός των εργαστηριακά διαγνωσμένων κρουσμάτων και τα κρούσματα με συμβατή κλινική εικόνα (που δεν έχουν διαγνωστεί εργαστηριακά), κατόπιν δήλωσής τους στο ΚΕΕΛΠΝΟ

Περιγραφή των δράσεων 
1. Καθορισμός των υπό διερεύνηση περιοχών. Το ΚΕΕΛΠΝΟ, κατόπιν διερεύνησης του κρούσματος και αρχικής εκτίμησης κινδύνου για τοπική μετάδοση του ιού, καθορίζει τις προς διερεύνηση περιοχές, τις οποίες επισκέφθηκε/παρέμεινε ο ασθενής κατά την περίοδο μετάδοσης και ενημερώνει τις τοπικές αρχές δημόσιας υγείας και τις -αρμόδιες για τα προγράμματα καταπολέμησης κουνουπιών- τοπικές Αρχές, κοινοποιώντας παράλληλα στην ΕΠΑΤΝ για τη ΣΟΕΚΑΑ.
2. Αρχική εκτίμηση κινδύνου. Με σκοπό μία αρχική εκτίμηση κινδύνου μετάδοσης του ιού σε κάθε υπό διερεύνηση περιοχή, αναζητούνται και γνωστοποιούνται στις τοπικές Αρχές τα διαθέσιμα δεδομένα εντομολογικής επιτήρησης για κάθε περιοχή (πηγές δεδομένων: ΚΕΕΛΠΝΟ, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας, Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο κ.α.). Αναζητούνται πρόσφατα διαθέσιμα δεδομένα εντομολογικής επιτήρησης από τις ανάδοχες ιδιωτικές εταιρείες καταπολέμησης κουνουπιών. 
Με βάση συγκεκριμένους παράγοντες κινδύνου για τοπική μετάδοση του ιού, όπως πχ τη διάρκεια της επίσκεψης/παραμονής του ασθενούς σε κάθε περιοχή, την έκθεσή του σε κουνούπια, και την αφθονία διαβιβαστών στις υπό διερεύνηση περιοχές, η ΣΟΕΚΑΑ προτείνει τις ανάλογες προτεραιότητες και κατευθύνει τις τοπικές Αρχές για τις περιοχές που συγκεντρώνουν παράγοντες κινδύνου για τοπική μετάδοση του ιού. 
Στη συνέχεια, οι τοπικές Αρχές (Περιφέρεια ή και Δήμος) θα πρέπει να αναλάβουν την ενημέρωση και επίβλεψη του κάθε αρμοδίου (πχ αναδόχου ιδιωτικής εταιρείας, υπαλλήλων του Δήμου κτλ) για την υλοποίηση των περαιτέρω δράσεων (πχ καταγραφή περιβαλλοντικών παραμέτρων, εντομολογικής διερεύνησης, μέτρων διαχείρισης του διαβιβαστή). 
3. Καταγραφή/Χαρτογράφηση περιβαλλοντικών παραμέτρων. Σε κάθε υπό διερεύνηση περιοχή που εκτιμάται από τη Συμβουλευτική Ομάδα Εκτίμησης Κινδύνου και Άμεσης Απόκρισης, ότι συγκεντρώνει παράγοντες κινδύνου για τοπική μετάδοση του ιού, γίνεται από τις αρμόδιες τοπικές Αρχές μια αρχική καταγραφή/χαρτογράφηση των διαθέσιμων χωροταξικών και περιβαλλοντικών παραμέτρων, πχ χρήσης γης, γεωμορφολογικών χαρακτηριστικών, οικιστικών παραμέτρων, «ευαίσθητων» περιοχών, όπως πάρκων αναψυχής, παιδικών χαρών κτλ, πιθανών εστιών αναπαραγωγής κουνουπιών κτλ. Η καταγραφή αυτή θα συμβάλλει στην ακριβή οριοθέτηση της έκτασης της κάθε υπό διερεύνηση περιοχής. 
4. Καθορισμός έκτασης των υπό διερεύνηση περιοχών. Η έκταση της κάθε υπό διερεύνηση περιοχής καθορίζεται σε μία ακτίνα τουλάχιστον 100 μέτρων από τον τόπο επίσκεψης /παραμονής του ασθενούς και καθορίζεται με ακρίβεια ανάλογα με την εκτίμηση κινδύνου για τοπική μετάδοση, την κατάταξη του κρούσματος (εισαγόμενο, αυτόχθονο) και τις περιβαλλοντικές παραμέτρους. 
5. Εντομολογική διερεύνηση. H συστηματική εντομολογική επιτήρηση θεωρείται αναπόσπαστο μέρος των ολοκληρωμένων προγραμμάτων ελέγχου των διαβιβαστών. Σε όλη την έκταση της κάθε υπό διερεύνηση περιοχής που συγκεντρώνει παράγοντες κινδύνου για τοπική μετάδοση υλοποιείται εντομολογική διερεύνηση (από τις αρμόδιες τοπικές αρχές με την υποστήριξη του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου ή άλλων Πανεπιστημιακών και Ερευνητικών Ιδρυμάτων και του ΚΕΕΛΠΝΟ), με στόχο την εκτίμηση της παρουσίας ή και της αφθονίας του διαβιβαστή στην περιοχή, ώστε να αξιολογηθεί η ανάγκη λήψης έκτακτων μέτρων διαχείρισης του διαβιβαστή ή/και η έκταση και αποτελεσματικότητα αυτών των μέτρων (σε περίπτωση που είναι ήδη γνωστή η κυκλοφορία του διαβιβαστή). Η εντομολογική διερεύνηση περιλαμβάνει τοποθέτηση παγίδων ωοθεσίας και ακμαίων εντόμων και συλλογή ενδείξεων της παρουσίας του διαβιβαστή. H συλλογή ενδείξεων πραγματοποιείται με στοχευμένες ερωτήσεις σε κατοίκους της περιοχής (για δραστηριότητα κουνουπιών κατά τη διάρκεια της ημέρας), παρατήρηση δραστηριότητας ακμαίων κατά την τοποθέτηση των παγίδων και παράλληλη καταγραφή/χαρτογράφηση πιθανών εστιών ανάπτυξης προνυμφών. Ως πιθανές εστίες καταγράφονται π.χ. οι εστίες νερού από πιατάκια γλαστρών, βάζα, κουβάδες, λεκάνες, υδρορροές, παλιά λάστιχα, κουφάλες δέντρων, δεξαμενές, κοντέινερ, βαρέλια, αλλά και τυχόν εγκαταλελειμμένα κτίσματα, εφόσον υπάρχουν σημεία που συγκρατείται νερό. 
6. Προσδιορισμός δράσεων διαχείρισης του διαβιβαστή. Με βάση τα δεδομένα εντομολογικής διερεύνησης της περιοχής και λαμβάνοντας υπόψη την καταγραφή της παρουσίας του διαβιβαστή (ή ενδείξεις αυτής) κατά την τρέχουσα ή και προηγούμενες περιόδους κυκλοφορίας των κουνουπιών, η Συμβουλευτική Ομάδα Εκτίμησης Κίνδυνου και Άμεσης Απόκρισης γνωμοδοτεί για την αναγκαιότητα εφαρμογής έκτακτων δράσεων διαχείρισης του διαβιβαστή, ανάλογα με την τελική εκτίμηση κινδύνου για τοπική μετάδοση του ιού (συνεκτιμώντας την αφθονία του διαβιβαστή) και τις συνθήκες. Συγκεκριμένα:  
Γίνεται προσπάθεια οι χαρτογραφημένες εστίες να εξαλειφθούν με φυσικά ή/και μηχανικά μέσα, σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο βαθμό, τόσο στους δημόσιους όσο και τους ιδιωτικούς χώρους.
Σε περίπτωση που τα παραπάνω μέτρα κρίνονται ανεπαρκή μπορεί να προβλεφθεί και προνυμφοκτονία.  
Ταυτόχρονα, μπορεί να κριθεί απαραίτητη η έκτακτη εφαρμογή ακμαιοκτονίας από εδάφους. Ειδικότερα, η έκτακτη εφαρμογή ακμαιοκτονίας σε μία περιοχή κρίνεται σκόπιμη σε περίπτωση αυτόχθονου κρούσματος, καθώς και σε περίπτωση εισαγόμενου κρούσματος με υψηλό εκτιμώμενο κίνδυνο για τοπική μετάδοση του ιού. 
Ειδικότερα, για κάθε δράση/ενέργεια δίνεται και η κατά περίπτωση εφαρμογή ανάλογα με την αναγκαιότητα (περιπτώσεις εισαγόμενου ή αυτόχθονου κρούσματος), με τις ενδείξεις «αναγκαία» ή «προτεινόμενη». Θα πρέπει να σημειωθεί ότι όλες οι δράσεις για την προετοιμασία της ακμαιοκτονίας θα πρέπει να διεξάγονται ταυτόχρονα με τις δράσεις εντομολογικής διερεύνησης στην ορισθείσα έκταση. 
Για τη βέλτιστη αποτελεσματικότητα των προαναφερθέντων ενεργειών θα πρέπει να πραγματοποιούνται δράσεις προνυμφοκτονίας και ακμαιοκτονίας (όπου κριθούν απαραίτητες), καθώς και απομάκρυνση ή καταστροφή εστιών και σε ιδιωτικούς χώρους (door-to-door). Υπενθυμίζεται ότι για τη χρήση βιοκτόνων προϊόντων θα πρέπει να χρησιμοποιούνται προϊόντα αποκλειστικά με έγκριση κυκλοφορίας στη χώρα μας για τη συγκεκριμένη χρήση και πάντα σύμφωνα με τις οδηγίες χρήσης. 
 

Καταγραφή και τελική αναφορά των ενεργειών 
Τα αποτελέσματα της περιβαλλοντικής και εντομολογικής διερεύνησης, η πορεία της εκστρατείας ενημέρωσης και οι δράσεις καταπολέμησης κουνουπιών καταγράφονται καθημερινά. Στο τέλος της παρέμβασης προσκομίζεται στο ΚΕΕΛΠΝΟ, με κοινοποίηση στην ΕΠΑΤΝ για τη Συμβουλευτική Ομάδα Εκτίμησης Κινδύνου και Άμεσης Απόκρισης, ο συγκεντρωτικός φάκελος των ενεργειών.