Ένα βλέμμα, ένα «αστείο», ένα σχόλιο για το φαγητό. Για πολλούς ανθρώπους με παχυσαρκία, αυτά δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά, αλλά μια καθημερινή εμπειρία που αφήνει βαθύ ψυχολογικό αποτύπωμα. Πώς μετατρέπεται η κοινωνική κριτική σε εσωτερική φωνή; Και πώς μπορεί να σπάσει αυτός ο κύκλος; Ο Ψυχολόγος Συνθετικής Προσέγγισης, Ζαχαριάς Λουκάς-Ίαν αναλύει μια συχνά αόρατη αλλά βαθιά τραυματική πραγματικότητα. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, αναδεικνύεται πώς το κοινωνικό στίγμα της παχυσαρκίας μπορεί να οδηγήσει στον αυτοστιγματισμό, την απομόνωση και έναν φαύλο κύκλο ψυχολογικής επιβάρυνσης.
Συνέντευξη: Μάρθα Φραγκάκη
Η παχυσαρκία είναι μια χρόνια, πολυπαραγοντική νόσος, ωστόσο ακόμα και σήμερα εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται από μεγάλο μέρος της κοινωνίας περισσότερο ως «προσωπική ευθύνη». Γιατί θεωρείτε πως συμβαίνει αυτό;
Νομίζω ότι αυτό σχετίζεται με τον τρόπο που η κοινωνία προσπαθεί να εξηγήσει πολύπλοκα φαινόμενα με υπεραπλουστευμένους όρους. Είναι πιο εύκολο να πιστέψουμε ότι το βάρος ενός ανθρώπου είναι απλώς θέμα «θέλησης» ή «πειθαρχίας», παρά να αναγνωρίσουμε ότι πρόκειται για μια χρόνια, πολυπαραγοντική νόσο όπου εμπλέκονται βιολογικοί, γενετικοί, ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες.
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται και το κοινωνικό στίγμα.
Το στίγμα συνήθως αποτελείται από τρία στοιχεία: τα στερεότυπα, δηλαδή τις απλουστευμένες πεποιθήσεις που έχει η κοινωνία για μια ομάδα ανθρώπων, την προκατάληψη, δηλαδή τα αρνητικά συναισθήματα ή στάσεις που δημιουργούνται πάνω σε αυτά τα στερεότυπα και τη διάκριση, που είναι η εκδηλούμενη συμπεριφορά που αποκλείει, μειώνει ή υποτιμά τους ανθρώπους.
Για παράδειγμα, το στερεότυπο ότι τα άτομα με παχυσαρκία είναι «τεμπέλικα» ή «δεν έχουν αυτοέλεγχο» μπορεί να οδηγήσει σε προκατάληψη, δηλαδή σε μια αρνητική στάση απέναντί τους και τελικά σε συμπεριφορές διάκρισης, όπως λιγότερες ευκαιρίες στη δουλειά ή υποτιμητικά σχόλια και σε κάποιες περιπτώσεις αποκλεισμό από κοινωνικές συναναστροφές.
Το κοινωνικό στίγμα που συνδέεται με την παχυσαρκία πώς εκδηλώνεται στην καθημερινότητα των ανθρώπων που ζουν με αυτή;
Το στίγμα δεν εκδηλώνεται μόνο με ανοιχτές προσβολές. Συχνά εμφανίζεται μέσα από μικρές καθημερινές εμπειρίες μη-αποδοχής. Το στίγμα εκδηλώνεται και από ευθεία αρνητική κριτική αλλά συνήθως το άτομο βιώνει τον στιγματισμό μέσα από αυτές τις μικρές καθημερινές εμπειρίες. Μπορεί να είναι ένα σχόλιο για το φαγητό που τρώει κάποιος, ένα «αστείο» σε μια παρέα, ένα βλέμμα αποδοκιμασίας σε κάποιον δημόσιο χώρο αλλά πλέον και μέσα από τις εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης. Μπορεί να είναι και πιο δομικές καταστάσεις: ένας εργοδότης που θεωρεί ότι ένα άτομο με παχυσαρκία δεν είναι αρκετά «δυναμικό», ή ένας επαγγελματίας υγείας που αποδίδει κάθε σύμπτωμα μόνο στο βάρος.
Αυτές οι εμπειρίες δημιουργούν ένα επαναλαμβανόμενο μήνυμα: «δεν ταιριάζεις», «δεν ανταποκρίνεσαι στο πρότυπο», «πρέπει να αλλάξεις για να αξίζεις».
Και εδώ είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο άνθρωπος είναι βαθιά κοινωνικό και συναισθηματικό ον. Έχουμε μια θεμελιώδη ανάγκη να ανήκουμε, να γινόμαστε αποδεκτοί, να νιώθουμε ότι έχουμε θέση μέσα στην ομάδα. Όταν η αποδοχή αυτή απειλείται ή αποσύρεται, το βιώνουμε πολύ έντονα ψυχολογικά.
Το άτομο βιώνει τον στιγματισμό μέσα από μικρές καθημερινές εμπειρίες μη-αποδοχής.
Ποιες είναι οι ψυχολογικές συνέπειες που μπορεί να έχει το κοινωνικό στίγμα στα άτομα με παχυσαρκία;
Όταν κάποιος εκτίθεται επανειλημμένα σε εμπειρίες απόρριψης ή υποτίμησης, το κοινωνικό μήνυμα μπορεί σταδιακά να εσωτερικευθεί. Δηλαδή το άτομο αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του μέσα από το βλέμμα της κοινωνίας.
Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που ακούει συχνά ότι «οι άνθρωποι με παραπάνω βάρος δεν προσπαθούν αρκετά» μπορεί να αρχίσει να σκέφτεται:
«Ίσως όντως φταίω εγώ.»
«Ίσως δεν έχω αρκετή δύναμη.»
«Ίσως δεν αξίζω να φαίνομαι ή να συμμετέχω.»
Αυτό είναι που ονομάζουμε αυτο-στιγματισμός. Το κοινωνικό στίγμα μετατρέπεται σε εσωτερική φωνή. Εδώ είναι και το επικίνδυνο.
Κάποιος μπορεί να αρχίσει να αποφεύγει κοινωνικές καταστάσεις, να μην πηγαίνει σε δραστηριότητες όπου θα μπορούσε να κριθεί το σώμα του, όπως η παραλία ή το γυμναστήριο ή να αισθάνεται έντονη ντροπή για την εμφάνισή του. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να αποφύγει ακόμη και την αναζήτηση ιατρικής βοήθειας, επειδή φοβάται την κριτική.
Με άλλα λόγια, η κοινωνική απόρριψη δεν μένει μόνο στο εξωτερικό περιβάλλον. Με τον καιρό γίνεται εσωτερική εμπειρία.
Ένα ακόμη σημαντικό σημείο είναι ότι οι πεποιθήσεις που προκύπτουν από τον αυτο-στιγματισμό μπορούν σταδιακά να οδηγήσουν σε κοινωνική απομόνωση. Όταν κάποιος αρχίζει να πιστεύει ότι «οι άλλοι με κρίνουν», «δεν ανήκω εδώ» ή «θα με απορρίψουν λόγω του σώματός μου», είναι πολύ πιθανό να αρχίσει να αποφεύγει καταστάσεις όπου αισθάνεται εκτεθειμένος. Μπορεί να αποσύρεται από κοινωνικές δραστηριότητες, να αποφεύγει εξόδους, αθλητικούς χώρους ή ακόμη και επαγγελματικές ευκαιρίες. Αυτή η αποφυγή λειτουργεί αρχικά σαν ένας τρόπος προστασίας από την πιθανή κριτική, όμως μακροπρόθεσμα περιορίζει σημαντικά την κοινωνική ζωή του ατόμου.
Η κοινωνική απομόνωση, με τη σειρά της, μπορεί να εντείνει το πρόβλημα. Ο άνθρωπος είναι ένα βαθιά κοινωνικό ον και η αίσθηση του ανήκειν αποτελεί βασική ψυχολογική ανάγκη. Όταν οι κοινωνικές επαφές μειώνονται, συχνά αυξάνονται συναισθήματα μοναξιάς, ντροπής και χαμηλής αυτοεκτίμησης. Αυτά τα συναισθήματα πολλές φορές μας οδηγούν στην κατανάλωση τροφής για ανακούφιση, η οποία παροδικά ανακουφίζει το συναισθηματικό βάρος αλλά οδηγεί τα άτομα με παχυσαρκία σε περαιτέρω αύξηση του σωματικού βάρους.
Παράλληλα, μειώνονται οι ευκαιρίες για θετικές εμπειρίες αποδοχής που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν τα αρνητικά στερεότυπα που έχει εσωτερικεύσει το άτομο. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: το κοινωνικό στίγμα οδηγεί στον αυτοστιγματισμό, ο αυτοστιγματισμός οδηγεί στην απομόνωση, και η απομόνωση με τη σειρά της ενισχύει ακόμη περισσότερο τις αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό.
Πώς μπορεί ένα άτομο με παχυσαρκία να αντιμετωπίσει την αρνητική κριτική που δέχεται για το σώμα του και για το ίδιο;
Ένα σημαντικό πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσει κανείς ότι πολλές από αυτές τις στερεοτυπικές αντιλήψεις που μοιραζόμαστε σε κοινωνικό επίπεδο, δεν είναι δικές μας αρχικά. Είναι κοινωνικά μηνύματα που έχουν επαναληφθεί τόσες φορές ώστε έχουν εσωτερικευθεί.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει πολύ σε αυτόν τον τομέα και να εντοπιστούν οι εσωτερικευμένες πεποιθήσεις, να αμφισβητηθούν και να αντικατασταθούν με πιο ρεαλιστικές και υποστηρικτικές αντιλήψεις για τον εαυτό. Επίσης είναι πολύ σημαντική η καλλιέργεια αυτοσυμπόνιας και η δημιουργία σχέσεων σε πλαίσια όπου το άτομο βιώνει αποδοχή χωρίς όρους.
Η εμπειρία της αποδοχής είναι συχνά το αντίβαρο στο στίγμα.
Πώς μπορούν οι επαγγελματίες υγείας να συμβάλουν στη δημιουργία ενός πιο υποστηρικτικού περιβάλλοντος για τα άτομα με παχυσαρκία;
Οι επαγγελματίες υγείας μπορούν να παίξουν καθοριστικό ρόλο, γιατί συχνά έχουν μεγάλη επιρροή στον τρόπο που το άτομο αντιλαμβάνεται την κατάσταση και τον εαυτό του.
Ένα περιβάλλον χωρίς κριτική, με υπομονή, όπου ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται με σεβασμό και όχι μόνο μέσα από το βάρος του, μπορεί να μειώσει σημαντικά τον αυτοστιγματισμό. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζεται η πολυπλοκότητα της παχυσαρκίας και να δίνεται χώρος στο άτομο να μιλήσει για τις εμπειρίες απόρριψης ή ντροπής που μπορεί να έχει βιώσει.
Η εμπειρία της αποδοχής είναι συχνά το αντίβαρο στο στίγμα.
Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε στην κοινωνία σχετικά με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τα άτομα που ζουν με παχυσαρκία;
Θα ήθελα να θυμόμαστε ότι οι λέξεις, τα βλέμματα και οι στάσεις μας έχουν πραγματική ψυχολογική επίδραση στους ανθρώπους. Όταν η κοινωνία μεταδίδει συνεχώς μηνύματα υποτίμησης, αυτά τα μηνύματα δεν μένουν απλώς στον αέρα, συχνά γίνονται κομμάτι της ταυτότητας του ανθρώπου που τα δέχεται.
Η αποδοχή, ο σεβασμός και η κατανόηση δεν είναι απλώς «ευγένεια». Είναι βασικές προϋποθέσεις για την ψυχική υγεία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Όσο περισσότερο κατανοούμε ότι το στίγμα προς οποιαδήποτε κοινωνική ομάδα και οποιαδήποτε προσωπικότητα μπορεί να μετατραπεί σε αυτο-στιγματισμό, τόσο πιο προσεκτικοί μπορούμε να γίνουμε στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε ο ένας τον άλλον.
